اسکلروتراپی بواسیر: مزایا و معایب + مراقبت ها

اسکلروتراپی بواسیر یک روش درمانی سرپایی و کم تهاجمی است که در آن پزشک با تزریق یک ماده اسکلروزان به داخل بافت بواسیر، رگ های متورم را جمع می کند و به مرور از بین می برد. این روش بیشتر برای بواسیر داخلی درجه یک و دو و برخی موارد درجه سه کاربرد دارد و برخلاف عمل جراحی بواسیر نیازی به برش، بخیه یا بستری شدن ندارد.

کل فرآیند تزریق چند دقیقه بیشتر طول نمی کشد و بیمار همان روز به کارهای روزمره خود برمی گردد. در ادامه با مکانیسم اثر، افراد مناسب، مراحل انجام و عوارض این روش آشنا می شوید.

اسکلروتراپی بواسیر چیست؟

اسکلروتراپی در واقع تزریق یک ماده محرک به داخل یا اطراف بافت بواسیر است تا واکنش التهابی کنترل شده ای در دیواره رگ ایجاد شود. این ماده اسکلروزان می تواند فنول پنج درصد در روغن بادام، پلیدوکانول یا ترکیب سولفات آلومینیوم و اسید تانیک باشد که هر کدام مکانیسم اثری کمی متفاوت اما هدفی مشترک دارند.

دیدگاه انجمن جراحان کولورکتال آمریکا (ASCRS):

اسکلروتراپی تزریقی با ایجاد التهاب کنترل‌ شده و فیبروز در بافت هموروئید، باعث ایجاد اسکار و چسبندگی مخاط به لایه زیرین می‌ شود و به کاهش علائم کمک می‌ کند.

نکته ای که کمتر جایی به آن اشاره می شود این است که تزریق باید دقیقا بالاتر از خط دندانه دار انجام شود، جایی که گیرنده های درد وجود ندارند و به همین دلیل بیمار درد چندانی حس نمی کند.

بعد از تزریق، پلیدوکانول در عرض دو دقیقه باعث اسپاسم عروقی و آسیب کنترل شده به لایه داخلی رگ می شود و طی نیم ساعت واکنش فیبروزی آغاز می شود. این فیبروز رگ را جمع و مخاط را به بافت زیرین می چسباند و از افتادگی و خونریزی بواسیر جلوگیری می کند.

اسکلروتراپی برای چه نوع بواسیر مناسب است؟

اسکلروتراپی بواسیر بیشترین اثر بخشی را در مراحل ابتدایی بیماری هموروئید نشان می دهد، جایی که بافت بواسیر هنوز چندان حجیم و افتاده نشده است. پزشکان برای تعیین شدت بیماری از طبقه بندی گولیگر استفاده می کنند که بواسیر را از درجه یک تا چهار رده بندی می کند.

هرچه درجه بالاتر برود، بافت بیشتر بیرون می زند و پاسخ به تزریق ساده کاهش می یابد. به همین دلیل انتخاب درست بیمار نقش تعیین کننده ای در موفقیت این روش دارد و پزشک باید پیش از تزریق، درجه دقیق بواسیر را با معاینه یا آنوسکوپی مشخص کند.

برخی متخصصان علاوه بر درجه گولیگر، از مقیاس های تکمیلی مانند شاخص سودرگرن نیز برای سنجش شدت علائم و میزان تاثیر آن روی کیفیت زندگی بیمار کمک می گیرند تا تصمیم درمانی دقیق تری بگیرند.

بواسیر داخلی درجه ۱

در این مرحله بواسیر تنها داخل کانال مقعد قرار دارد و از مقعد بیرون نمی زند اما ممکن است باعث خونریزی جزئی هنگام دفع شود. بررسی های بالینی نشان داده اند بعد از یک هفته از تزریق، حدود نود و چهار درصد بیماران درجه یک بهبود قابل توجه علائم را تجربه می کنند و این مرحله بهترین و پایدارترین پاسخ را به اسکلروتراپی بواسیر می دهد.

بواسیر داخلی درجه ۲

در درجه دو، بافت هنگام دفع کمی بیرون می زند اما خودش دوباره به داخل برمی گردد. پلیدوکانول به شکل فوم در این درجه نتایج بسیار مطلوبی داشته و در برخی بررسی ها روی بیماران درجه دو تا چهار، نرخ موفقیت آن به نزدیک نود و هشت درصد رسیده است، به خصوص وقتی چند جلسه تزریق با فاصله چند هفته ای انجام شود.

برخی موارد درجه ۳

در بواسیر درجه سه، بافت بعد از بیرون زدن نیاز به فشار دست دارد تا به داخل برگردد. اسکلروتراپی در این مرحله همیشه خط اول درمان نیست و نرخ موفقیت آن نسبت به درجه یک و دو کمی افت می کند، اما در بیمارانی که به دلیل سن بالا، بیماری زمینه ای یا مصرف داروهای رقیق کننده خون کاندید مناسبی برای جراحی نیستند، می تواند به عنوان یک گزینه موقت یا کمکی برای کنترل خونریزی به کار برود.

طبق برخی مطالعات، نرخ موفقیت اسکلروتراپی در درجه سه به حدود هشتاد درصد می رسد که نسبت به درجه یک و دو کمتر است اما همچنان می تواند نتیجه قابل قبولی برای بیمار مناسب فراهم کند.

چه کسانی نباید اسکلروتراپی انجام دهند؟

با وجود ایمنی نسبتا بالای این روش، اسکلروتراپی بواسیر برای همه بیماران مناسب نیست و پزشک پیش از تزریق باید سابقه پزشکی کامل بیمار را بررسی کند. برخی شرایط خطر عوارض را افزایش می دهند یا اثر بخشی درمان را کاهش می دهند و به همین دلیل جزو موارد منع نسبی یا مطلق این روش به شمار می روند. آگاهی از این فهرست به بیمار کمک می کند پیش از مراجعه، اطلاعات لازم را برای پزشک خود آماده کند.

• بارداری: تغییرات هورمونی و افزایش فشار در ناحیه لگن در دوران بارداری می تواند پاسخ بافت به تزریق را غیرقابل پیش بینی کند، به همین دلیل اغلب پزشکان درمان قطعی بواسیر را تا بعد از زایمان به تاخیر می اندازند.
• عفونت فعال: وجود عفونت در ناحیه مقعد یا رکتوم خطر گسترش عفونت به بافت های عمقی تر را بعد از تزریق بالا می برد و باید پیش از هر اقدامی درمان شود.
• بیماری های انعقادی: اختلالاتی مانند هموفیلی یا کمبود شدید پلاکت می توانند خطر خونریزی بعد از تزریق را افزایش دهند، هرچند در موارد خفیف تر برخی پزشکان با احتیاط ویژه و زیر نظر متخصص خون همچنان این روش را انجام می دهند.
• مصرف داروهای رقیق کننده خون: بیمارانی که وارفارین، آسپرین یا سایر داروهای ضد انعقاد مصرف می کنند باید حتما پیش از تزریق با پزشک معالج خود درباره قطع موقت یا تنظیم دوز دارو مشورت کنند.
• حساسیت به مواد تزریقی: افرادی که سابقه واکنش آلرژیک به فنول، پلیدوکانول یا سایر مواد اسکلروزان دارند نباید بدون آزمایش حساسیت اولیه تحت این درمان قرار بگیرند.

زنان باردار بهتر است اسکلروتراپی بواسیر انجام ندهند

همچنین بیمارانی که در دوره فعال بیماری های التهابی روده مانند کولیت اولسراتیو یا کرون هستند، معمولا باید تا کنترل کامل التهاب روده صبر کنند، چون بافت ملتهب پاسخ قابل پیش بینی به تزریق نمی دهد و خطر آسیب موضعی بیشتر است.

نکته ای که کمتر به آن پرداخته می شود این است که برخلاف تصور رایج، در بسیاری از بیماران با اختلال خفیف انعقادی یا مصرف داروی رقیق کننده خون، اسکلروتراپی به دلیل کم تهاجمی بودن، خطر خونریزی کمتری نسبت به جراحی یا حتی رابر بند دارد و در برخی مراکز درمانی به عنوان یک روش پل درمانی برای کنترل موقت خونریزی تا زمان تنظیم دارو یا انجام جراحی اصلی استفاده می شود. تصمیم نهایی در همه این موارد باید با نظر مستقیم پزشک معالج گرفته شود.

اسکلروتراپی بواسیر چگونه انجام می شود؟

انجام اسکلروتراپی بواسیر نیاز به تجهیزات پیچیده یا اتاق عمل ندارد و در مطب یا کلینیک سرپایی با استفاده از یک آنوسکوپ انجام می شود. پزشک پیش از تزریق، ناحیه را از نظر درجه بواسیر و نبود ضایعات همراه بررسی می کند و سپس بسته به نوع ماده انتخابی، تزریق را به شکل مایع یا فوم انجام می دهد. کل روند از ورود بیمار تا خروج او از اتاق درمان معمولا کمتر از نیم ساعت طول می کشد.

1. آمادگی قبل از درمان: بیمار معمولا نیازی به ناشتا بودن ندارد اما توصیه می شود چند ساعت قبل یک تنقیه ساده انجام دهد تا دید پزشک در حین آنوسکوپی واضح تر باشد. مصرف داروهای رقیق کننده خون هم باید از چند روز قبل با پزشک هماهنگ شود.
2. مراحل تزریق: پزشک با استفاده از آنوسکوپ ناحیه بواسیر را مشاهده می کند و با یک سرنگ مخصوص، مقدار مشخصی از ماده اسکلروزان، معمولا بین سه تا پنج میلی لیتر، را در قاعده بافت بواسیر و بالاتر از خط دندانه دار تزریق می کند. در برخی مراکز، پلیدوکانول پیش از تزریق با هوا مخلوط و به شکل فوم درمی آید که به روش تساری معروف است؛ طبق برخی گزارش ها این شکل از ماده، توزیع یکنواخت تری روی سطح رگ دارد و می تواند حجم ماده مصرفی را هم کاهش دهد.
3. مدت زمان انجام: خود عمل تزریق برای هر بواسیر تنها چند ثانیه تا دو دقیقه طول می کشد و در یک جلسه ممکن است دو تا سه ناحیه بواسیر همزمان درمان شود.
4. نیاز به بیهوشی: در بیشتر موارد این روش بدون بی حسی یا با یک بی حسی موضعی سطحی انجام می شود چون ناحیه تزریق فاقد گیرنده درد است، به همین دلیل نیازی به بیهوشی عمومی نیست.
5. ترخیص بیمار: بیمار معمولا بلافاصله بعد از تزریق و پس از یک دوره استراحت کوتاه پانزده تا سی دقیقه ای می تواند کلینیک را ترک کند و رانندگی یا فعالیت های سبک روزمره را از همان روز از سر بگیرد.

بسته به شدت بواسیر، ممکن است پزشک یک تا سه جلسه تزریق را با فاصله دو تا چهار هفته توصیه کند تا نتیجه مطلوب حاصل شود. برخلاف تصور عمومی، اسکلروتراپی همیشه یک اقدام یک بار مصرف نیست و پیگیری منظم برای ارزیابی پاسخ بافت به درمان اهمیت زیادی دارد.

مزایا و معایب اسکلروتراپی هموروئید

مهم ترین مزیت اسکلروتراپی، کم تهاجمی بودن آن است. این روش نیازی به برش، بخیه یا بستری شدن ندارد و بیمار می تواند در همان روز به سرکار یا زندگی روزمره برگردد، در حالی که ریکاوری بعد از هموروئیدکتومی جراحی معمولا دو تا چهار هفته زمان می برد.

نبود نیاز به بیهوشی عمومی نیز این روش را برای افراد مسن یا بیمارانی که ریسک بیهوشی برایشان بالاست، گزینه امن تری می کند.

از سوی دیگر هزینه این روش نسبت به جراحی باز یا استاپلر پایین تر است و چون در مطب انجام می شود، هزینه های بیمارستانی و اتاق عمل حذف می شود.

یک مزیت کمتر شناخته شده این است که برخلاف رابر بند که در بیماران با اختلال انعقادی خطرناک تلقی می شود، اسکلروتراپی بواسیر با نظارت دقیق پزشک می تواند برای این گروه از بیماران هم انجام شود.

اما این روش معایبی هم دارد. اثر بخشی آن در درجات پیشرفته تر بواسیر به شدت کاهش می یابد و برای بواسیر خارجی یا درجه چهار اصلا کاربردی ندارد. برخی بیماران برای رسیدن به نتیجه پایدار به بیش از یک جلسه تزریق نیاز دارند که این یعنی زمان و مراجعات بیشتر.

نرخ عود بیماری در بلند مدت نسبت به جراحی بالاتر است و طبق برخی مطالعات، حدود ده تا شانزده درصد بیماران در شش ماه اول دوباره دچار خونریزی خفیف می شوند. همچنین اسکلروتراپی بواسیر تنها بافت داخلی متورم را درمان می کند و تاثیری روی زائده های پوستی خارجی یا بافت اضافی باقی مانده ندارد، به همین دلیل در مواردی که ظاهر ناحیه هم اهمیت دارد، جراحی معمولا انتخاب بهتری است.

نکته دیگری که کمتر به آن اشاره می شود این است که نتیجه اسکلروتراپی تا حد زیادی به مهارت و تجربه پزشک انجام دهنده بستگی دارد؛ محل دقیق تزریق و حجم ماده تزریقی مستقیما روی میزان موفقیت و احتمال عارضه اثر می گذارد، به همین دلیل انتخاب پزشک با تجربه کافی در این حوزه اهمیت زیادی دارد.

مقایسه اسکلروتراپی با سایر روش های درمانی

انتخاب بین اسکلروتراپی، رابر بند و جراحی به عوامل مختلفی از جمله درجه بواسیر، سابقه پزشکی بیمار و ترجیح شخصی او بستگی دارد. مرور داده های پژوهشی نشان می دهد هیچ یک از این روش ها به تنهایی برای همه بیماران بهترین گزینه نیست بلکه هر کدام در شرایط خاصی برتری دارند.

جدول زیر بر اساس یافته های مطالعات بالینی، ویژگی های مهم هر روش را در کنار هم قرار داده تا تصمیم گیری برای بیمار و پزشک ساده تر شود. توجه داشته باشید اعداد زیر بازه تقریبی برگرفته از چند مطالعه است و ممکن است بسته به شدت بیماری و مرکز درمانی کمی متفاوت باشد.

یک نکته که کمتر در منابع به آن اشاره شده، معرفی تکنیک های ترکیبی جدیدتر مانند اسکلروباندینگ آندوسکوپیک است که در آن تزریق پلیدوکانول به شکل فوم و رابر بند همزمان و زیر دید مستقیم آندوسکوپ انجام می شود. در برخی بررسی های اولیه، این روش ترکیبی نتایج بهتری نسبت به هر یک از دو روش به تنهایی نشان داده و می تواند در آینده جایگاه بیشتری در درمان بواسیر پیدا کند.

عوارض اسکلروتراپی برای بواسیر

اسکلروتراپی در مقایسه با جراحی بواسیر عوارض کمتر و خفیف تری دارد و طبق بررسی های بالینی، در حدود هشت درصد بیماران نوعی عارضه خفیف و گذرا مانند احساس فشار یا سرگیجه کوتاه مدت گزارش شده که نیازی به درمان اضافی نداشته است.

با این حال شناخت عوارض احتمالی به بیمار کمک می کند بین واکنش طبیعی بدن و علامت هشدار دهنده تفاوت قائل شود. برای مثال بر اساس مقیاس بصری درد، در برخی بررسی ها بیش از هفتاد درصد بیماران در هفته اول بعد از تزریق، درد را صفر یا نزدیک به صفر گزارش کرده اند که نشان می دهد ناراحتی این روش در بیشتر موارد گذرا و قابل تحمل است.

• درد خفیف: کمی درد یا سوزش موضعی در چند ساعت اول طبیعی است و معمولا با مسکن های ساده بدون نسخه کنترل می شود.
• خونریزی جزئی: لکه بینی خفیف در اولین دفع بعد از تزریق شایع است اما اگر خونریزی حجیم یا مداوم باشد باید به پزشک اطلاع داده شود.
• احساس فشار: برخی بیماران تا یک یا دو روز احساس پری یا فشار در ناحیه مقعد دارند که با گذر زمان از بین می رود.
• عفونت، نادر: در کمتر از یک درصد موارد ممکن است محل تزریق دچار عفونت شود که با قرمزی، تورم فزاینده یا تب خود را نشان می دهد.
• واکنش آلرژیک، بسیار نادر: حساسیت به ماده اسکلروزان می تواند به شکل خارش، کهیر یا در موارد بسیار نادر تنگی نفس بروز کند و نیاز به مراقبت فوری پزشکی دارد.

بر اساس جمع بندی چند مطالعه بالینی، نرخ کلی بروز عارضه بعد از اسکلروتراپی بواسیر بین سه تا هشت درصد گزارش شده که اکثریت قریب به اتفاق آن ها خفیف و خود محدود شونده هستند و نیاز به مداخله جدی ندارند. عوارض جدی مانند عفونت عمقی بافت یا زخم مخاطی بسیار کمتر از یک درصد موارد را تشکیل می دهند.

با این حال بیمار باید بداند چه زمانی مراجعه به پزشک ضروری است. اگر خونریزی بیش از چند قطره باشد، دردی که با مسکن های معمولی کنترل نمی شود ادامه پیدا کند، تب بالای سی و هشت درجه ظاهر شود، یا ترشح چرکی و بوی نامطبوع از ناحیه تزریق مشاهده شود، باید بدون تاخیر با پزشک معالج تماس گرفته شود.

همچنین در موارد بسیار نادر که علائم آلرژیک مانند تورم صورت، خارش گسترده یا تنگی نفس بعد از تزریق ظاهر می شود، باید فورا به اورژانس مراجعه کرد. توجه به این نشانه ها و مراجعه به موقع، تفاوت بین یک بهبودی ساده و یک عارضه پیچیده را رقم می زند.

مراقبت های بعد از اسکلروتراپی

مراقبت درست در روزها و هفته های بعد از اسکلروتراپی هموروئید نقش مهمی در ماندگاری نتیجه درمان و پیشگیری از عود بواسیر دارد. نکته مثبت این است که چون این روش تهاجم کمی دارد، دستورات مراقبتی آن نیز نسبت به جراحی بسیار ساده تر و کم دردسرتر است. در ادامه مهم ترین مواردی که بیمار باید در دوره نقاهت رعایت کند آورده شده است.

تغذیه پرفیبر و آب کافی

مصرف روزانه میوه، سبزیجات و غلات کامل به نرم ماندن مدفوع کمک می کند و از فشار اضافی روی ناحیه تزریق شده جلوگیری می کند. نوشیدن حداقل هشت لیوان آب در روز نیز همین اثر را تقویت می کند و خطر یبوست، که دشمن اصلی موفقیت اسکلروتراپی برای بواسیر است، را کاهش می دهد. بسیاری از عودهای زود هنگام بواسیر به همین یک نکته ساده برمی گردد که کمتر جدی گرفته می شود.

پرهیز از فعالیت سنگین

بلند کردن اجسام سنگین، ورزش های شدید و نشستن طولانی مدت باید حداقل تا چهل و هشت ساعت اول کنار گذاشته شود چون فشار داخل شکمی می تواند روند فیبروز و بهبود بافت را مختل کند. بازگشت تدریجی به فعالیت های سبک از روز دوم یا سوم معمولا بلامانع است، اما کسانی که شغل هایی با فعالیت بدنی سنگین دارند بهتر است چند روز بیشتر احتیاط کنند.

حمام نشیمنی و بهداشت موضعی

نشستن در آب گرم به مدت ده تا پانزده دقیقه، دو تا سه بار در روز، به کاهش التهاب و تسکین ناراحتی کمک می کند. بعد از هر بار دفع، شست و شوی ملایم ناحیه با آب ولرم به جای استفاده از دستمال خشک توصیه می شود تا خطر تحریک پوستی کاهش پیدا کند.

مصرف دارو و مسکن

پزشک ممکن است مسکن های ساده یا پماد موضعی برای کاهش التهاب تجویز کند. مصرف دوباره داروهای رقیق کننده خون معمولا بعد از گذشت چند روز و تنها با تایید پزشک از سر گرفته می شود و بیمار نباید خودسرانه این تصمیم را بگیرد.

پیگیری علائم هشدار

بیمار باید در هفته اول مراقب علائمی مانند خونریزی شدید، درد فزاینده یا تب باشد و در صورت مشاهده هر کدام، بدون معطلی با کلینیک تماس بگیرد تا از پیچیده شدن وضعیت جلوگیری شود.

بعد از اسکلروتراپی چه انتظاری داشته باشیم؟

بیشتر بیماران طی چهل و هشت تا هفتاد و دو ساعت اول کاهش محسوس خونریزی و ناراحتی را احساس می کنند اما بهبودی کامل و جمع شدن نهایی بافت بواسیر معمولا دو تا چهار هفته زمان می برد چون فرآیند فیبروز به تدریج پیش می رود. در این بازه ممکن است بافت بواسیر کمی بزرگ تر یا سفت تر به نظر برسد که کاملا طبیعی است و نشانه واکنش بدن به تزریق است، نه شکست درمان.

پزشک معمولا یک ویزیت پیگیری دو تا چهار هفته بعد از تزریق برنامه ریزی می کند تا میزان جمع شدن بافت و نیاز احتمالی به جلسه دوم را بررسی کند. باید در نظر داشت اسکلروتراپی بواسیر همیشه در یک جلسه نتیجه نهایی نمی دهد و برای بسیاری از بیماران، به خصوص درجه دو و سه، دو یا سه نوبت تزریق با فاصله چند هفته ای بهترین نتیجه بلندمدت را رقم می زند.

حتی بعد از بهبودی کامل، چون علت اصلی بواسیر یعنی فشار مزمن ناشی از یبوست یا نشستن طولانی از بین نمی رود، احتمال بازگشت علائم در آینده وجود دارد و رعایت اصول تغذیه ای و سبک زندگی سالم، بهترین راه برای طولانی کردن اثر این درمان است.

نکته ای که گاهی بیماران را نگران می کند این است که در معاینه پیگیری متوجه می شوند بافت بواسیر به طور کامل ناپدید نشده؛ در واقع هدف اسکلروتراپی  بواسیر حذف کامل بافت نیست بلکه کوچک کردن آن تا حدی است که دیگر علامتی مانند خونریزی یا افتادگی ایجاد نکند، و همین سطح از بهبودی هم یک نتیجه درمانی موفق محسوب می شود.

تصمیم گیری نهایی درباره روش درمانی مناسب همیشه باید با معاینه حضوری و نظر یک متخصص جراحی کولورکتال یا فوق تخصص بیماری های مقعد و رکتوم انجام شود. بنابراین در صورتی که به مشاوره رایگان و یا رزرو وقت از پزشک داشتید، می‌ توانید از طریق تماس با شماره 02188065954 با کارشناسان پارما کلینیک صحبت کنید.

سوالات متداول

آیا اسکلروتراپی بواسیر درد دارد؟

خیر، بیشتر بیماران هنگام تزریق درد قابل توجهی احساس نمی کنند، چون محل تزریق معمولا بالاتر از خط دندانه دار انجام می شود که گیرنده های درد کمتری دارد. ممکن است بعد از درمان کمی احساس فشار، سوزش یا ناراحتی خفیف داشته باشید که معمولا موقتی است.

اسکلروتراپی هموروئید برای چه درجه ای مناسب است؟

اسکلروتراپی بیشتر برای بواسیر داخلی درجه یک و دو انجام می شود و در بعضی بیماران با بواسیر درجه سه هم می تواند موثر باشد. بواسیر درجه چهار یا بواسیر خارجی معمولا به روش های دیگری مثل جراحی نیاز دارد.

بعد از اسکلروتراپی، بواسیر چند روز طول می کشد تا خوب شود؟

بیشتر افراد بعد از یک تا چند روز کاهش علائم را احساس می کنند، اما کوچک شدن کامل بافت بواسیر و ایجاد فیبروز معمولا بین دو تا چهار هفته زمان می برد. در بعضی افراد ممکن است برای نتیجه بهتر به چند جلسه تزریق نیاز باشد.

آیا بواسیر بعد از اسکلروتراپی دوباره برمی گردد؟

بله، احتمال عود وجود دارد؛ چون اسکلروتراپی بافت هموروئید را کوچک می کند اما عوامل ایجاد کننده آن مثل یبوست، زور زدن یا نشستن طولانی را از بین نمی برد. رعایت رژیم پرفیبر و اصلاح سبک زندگی می تواند احتمال برگشت علائم را کاهش دهد.