ماهیچه اسفنکتر مقعد چیست؟ | راه‌ های تقویت و علت‌ های پارگی

بدن انسان برای انجام درست عملکردهای حیاتی خود به عضلات تخصصی نیاز دارد که یکی از مهم ترین آن ها ماهیچه اسفنکتر است. این عضلات حلقوی شکل، نقش دروازه بان را در مجراهای حیاتی بدن مانند مجرای ادراری، گوارشی و حتی تنفسی ایفا می کنند و باز و بسته شدن به موقع آن هاست که نظم دفع و عبور مواد را در بدن حفظ می کند.

وقتی این عضلات دچار ضعف یا آسیب شوند، پیامدهایی مثل بی اختیاری ادرار یا مدفوع بروز می کند. در این میان اسفنکتر مقعدی از شناخته شده ترین و پرکاربردترین این ماهیچه هاست، چون کنترل دفع مدفوع مستقیما به سلامت آن وابسته است.

در پارما کلینیک، به عنوان یکی از مراکز تخصصی درمان بیماری های نشیمنگاهی، گوارشی و تناسلی، بخش قابل توجهی از مراجعات ما به بررسی و درمان اختلالات اسفنکتر مقعدی اختصاص دارد. بیماری فیشر مقعد یکی از شایع ترین دلایلی است که بیماران را به این بخش می کشاند و ما با روش های تشخیصی دقیق و کادر درمانی مجرب، مسیر درمان را برای هر بیمار به صورت اختصاصی طراحی می کنیم.

اسفنکتر چیست و چطور کار می کند؟

اسفنکتر (Sphincter) نوعی ماهیچه حلقوی است که جریان عبور مواد را از مجراهای مختلف بدن کنترل می کند. عملکرد آن شبیه یک شیر یک طرفه است؛ در زمان لازم شل و باز می شود تا عبور صورت بگیرد و بلافاصله بعد به حالت انقباض بازمی گردد تا از خروج ناخواسته مواد جلوگیری کند. اسفنکترها در نقاط مختلفی از بدن قرار دارند و بسته به محل، از عضلات صاف یا اسکلتی ساخته شده اند.

عملکرد این عضلات معمولا به دو شکل ارادی و غیرارادی انجام می شود. اسفنکتر مقعدی خارجی تحت کنترل مستقیم اراده فرد است، در حالی که اسفنکتر داخلی مقعد یا اسفنکتر تحتانی مری به صورت غیرارادی و توسط سیستم عصبی خودمختار کنترل می شوند. همین تفاوت است که رویکرد درمانی هر کدام را از دیگری جدا می کند؛ برای عضلات ارادی معمولا تمرین و تقویت جواب می دهد ولی برای عضلات غیرارادی باید سراغ دارو یا مداخله تخصصی رفت.

سلامت این عضلات مستقیما روی کیفیت زندگی اثر می گذارد. اختلال در کارکردشان می تواند به نشت مدفوع، برگشت اسید معده، عفونت مکرر مثانه یا حتی آسیب به اندام های داخلی منجر شود؛ به همین دلیل شناخت ساختار و انواع اسفنکترها اولین قدم برای پیشگیری و درمان به موقع این مشکلات است.

عملکرد فیزیولوژیک اسفنکتر در بدن

در حالت عادی این عضلات در وضعیت انقباض باقی می مانند و فقط برای مدت کوتاهی، آن هم زمانی که بدن نیاز واقعی دارد، شل می شوند. همین ویژگی ساده است که مانع نشت ناخواسته ادرار یا مدفوع در طول روز می شود.

در دستگاه گوارش، اسفنکترها مسیر عبور غذا و دفع فضولات را قدم به قدم تنظیم می کنند؛ اسفنکتر تحتانی مری، اسفنکتر پیلور و اسفنکتر مقعدی نمونه های اصلی این تنظیم گری هستند. این عضلات با دریافت سیگنال های عصبی مشخص از سیستم عصبی خودمختار منقبض یا منبسط می شوند و هماهنگی بین آن هاست که فرآیند هضم و دفع را روان نگه می دارد.

نمونه مشابه این عملکرد را در اسفنکتر مثانه هم می بینیم که از نشت ادرار جلوگیری می کند. وقتی هر کدام از این عضلات دچار اختلال شوند، مشکلاتی مزمن مثل رفلاکس، بی اختیاری یا یبوست طولانی مدت شکل می گیرد که معمولا بدون مراجعه به پزشک بهبود پیدا نمی کند.

اسفنکتر مقعدی و نقش آن در کنترل دفع

اسفنکتر مقعدی مجموعه ای از عضلات است که در انتهای راست روده قرار گرفته و وظیفه اصلی آن کنترل دفع مدفوع و گاز است؛ همان دروازه ای که تصمیم می گیرد چه زمانی اجازه خروج مواد را بدهد و چه زمانی مانع آن شود. سلامت این بخش برای داشتن یک زندگی روزمره عادی و بدون دغدغه ضروری است.

این مجموعه از دو بخش اصلی تشکیل شده: اسفنکتر داخلی مقعد و اسفنکتر خارجی مقعد. این دو عضله در کنار هم کار می کنند تا دفع ارادی و کنترل شده امکان پذیر شود؛ بین آن ها هم لایه ای از عضله طولی قرار دارد که از عضلات رکتوم منشا می گیرد و نقش رابط بین دو اسفنکتر را دارد.

اگر این عضلات آسیب ببینند یا ضعیف شوند، فرد ممکن است با بی اختیاری مدفوع یا ناراحتی در زمان اجابت مزاج مواجه شود. زایمان طبیعی سخت، جراحی های ناحیه مقعد، آسیب عصبی و حتی افزایش سن از علل شایع این نوع آسیب ها هستند.

انواع ماهیچه اسفنکتر در بدن

ماهیچه های اسفنکتر بر اساس محل قرارگیری و عملکرد به دو دسته کلی تقسیم می شوند: اسفنکترهای داخلی که از نوع عضله صاف و غیرارادی هستند و بیشتر در اندام های گوارشی و مجاری ادراری فعالیت می کنند، و اسفنکترهای خارجی که از عضله مخطط ساخته شده اند و تحت کنترل ارادی ما قرار دارند. شناخت این تفاوت به تشخیص علت بسیاری از اختلالات کمک می کند.

1. اسفنکتر داخلی مقعد
2. اسفنکتر خارجی مقعد
3. اسفنکتر معده
4. اسفنکتر مثانه
5. اسفنکتر کاردیا
6. اسفنکتر مری

اسفنکتر داخلی مقعد

این عضله از نوع صاف و غیرارادی است و در حالت طبیعی همیشه در وضعیت انقباض قرار دارد تا از نشت ناخواسته مدفوع جلوگیری کند. فعالیت آن را سیستم عصبی خودمختار، یعنی بخش سمپاتیک و پاراسمپاتیک، مدیریت می کند.

وقتی مدفوع وارد راست روده می شود، اسفنکتر داخلی از طریق رفلکس بازدارنده رکتوآنال یا همان RAIR شل می شود و زمینه دفع فراهم می شود؛ این رفلکس یکی از دقیق ترین مکانیسم های بدن برای هماهنگ کردن دفع طبیعی است.

اسفنکتر خارجی مقعد

برخلاف اسفنکتر داخلی، این عضله اسکلتی و ارادی است و از سه بخش سطحی، عمقی و زیرجلدی تشکیل شده. عصب پودندال مسئول تنظیم فعالیت آن است و همین عصب است که کنترل ارادی دفع را ممکن می کند.

در حالت عادی منقبض باقی می ماند و فقط زمانی که فرد خودش تصمیم به اجابت مزاج بگیرد، آگاهانه شل می شود. اهمیت این عضله بیشتر در شرایطی مشخص می شود که اسفنکتر داخلی به تنهایی قادر به حفظ کنترل نیست و این عضله باید وارد عمل شود.

اسفنکتر معده

اسفنکتر معده یا دریچه پیلور در محل اتصال معده به دوازدهه قرار دارد و ورود مواد غذایی نیمه هضم شده به روده کوچک را کنترل می کند. این باز و بسته شدن باید کاملا هماهنگ و تدریجی انجام شود تا روند هضم به هم نریزد.

اگر عملکرد این اسفنکتر مختل شود، ممکن است برگشت اسید یا حتی زخم معده بروز کند؛ در برخی بیماران هم اختلالات عصبی زمینه ساز این نوع مشکلات هستند.

اسفنکتر مثانه

مثانه دو نوع اسفنکتر دارد. اسفنکتر داخلی از عضله صاف و غیرارادی ساخته شده و در گردن مثانه قرار گرفته تا مانع نشت ادرار در حالت عادی شود.

اسفنکتر خارجی مثانه از عضله مخطط و ارادی تشکیل شده و به فرد اجازه می دهد ادرار را در زمان مناسب دفع کند. ضعف یا آسیب این عضله یکی از دلایل شایع بی اختیاری ادرار است.

اسفنکتر کاردیا

این دریچه بین مری و معده قرار گرفته و وظیفه اصلی اش جلوگیری از بازگشت اسید و مواد غذایی از معده به مری است. ضعف عملکرد این ناحیه یکی از عوامل اصلی بیماری ریفلاکس معده به مری محسوب می شود.

در برخی افراد شل شدن بیش از حد این اسفنکتر باعث سوزش سر دل، التهاب مری و در بلندمدت افزایش خطر سرطان مری می شود. تقویت آن معمولا با تغییر سبک زندگی، اصلاح رژیم غذایی و در صورت نیاز دارو دنبال می شود.

اسفنکتر مری

مری دو اسفنکتر مهم دارد: اسفنکتر فوقانی که از ورود هوا به مری هنگام بلع جلوگیری می کند و اسفنکتر تحتانی که مانع برگشت محتویات معده به مری می شود.

اختلال در هر کدام از این دو می تواند باعث مشکل در بلع، رفلاکس یا احساس خفگی هنگام غذا خوردن شود. درمان بسته به علت می تواند شامل دارو، فیزیوتراپی بلع و در مواردی جراحی باشد.

پارگی اسفنکتر و آنچه باید درباره آن بدانید

پارگی اسفنکتر یکی از آسیب های جدی به عضلات کنترل کننده مقعد است که معمولا در پی زایمان های دشوار، جراحی های ناحیه مقعد که به درستی انجام نشده اند یا ضربه شدید به نشیمنگاه رخ می دهد. این آسیب می تواند اسفنکتر داخلی، خارجی یا هر دو را درگیر کند.

بعد از پارگی، کنترل ارادی و غیرارادی عضلات کاهش می یابد و ممکن است فرد دچار بی اختیاری کامل یا نسبی مدفوع شود. درد، احساس فشار و گاهی برآمدگی اطراف مقعد از علائم اولیه رایج هستند.

هرچه تشخیص زودتر انجام شود، احتمال کنترل علائم بیشتر است. بررسی دقیق توسط متخصص و انجام تست هایی مثل سونوگرافی ترانس رکتال یا مانومتری آنورکتال برای سنجش شدت آسیب اهمیت زیادی دارد.

عکس پارگی اسفنکتر

پارگی اسفنکتر معمولا در اثر زایمان طبیعی سخت، تصادفات شدید یا جراحی های ناحیه مقعد که اصولی انجام نشده اند بروز می کند. در تصاویر پارگی اسفنکتر معمولا گسستگی یا آسیب در عضلات حلقوی اطراف مقعد دیده می شود که همان چیزی است که زمینه بی اختیاری مدفوع یا ناتوانی در کنترل آن را فراهم می کند.

این تصاویر برای تشخیص شدت آسیب و انتخاب روش درمانی مناسب اهمیت زیادی دارند. در پارما کلینیک این تصاویر با تجهیزات پیشرفته و توسط پزشکان متخصص بررسی می شوند تا بهترین مسیر درمان برای هر بیمار مشخص شود.

علت پارگی ماهیچه اسفنکتر

پارگی اسفنکتر معمولا در پی فشار زیاد به ناحیه مقعد یا عضلات کف لگن اتفاق می افتد. شایع ترین علت آن زایمان طبیعی سخت است، به خصوص وقتی از فورسپس استفاده شده یا نوزاد درشت جثه بوده؛ در این شرایط عضلات اسفنکتر، به ویژه در زنان، مستعد آسیب می شوند.

عامل شایع دیگر، جراحی های ناحیه مقعد است؛ از جمله جراحی شقاق یا هموروئید که اگر به درستی انجام نشوند ممکن است باعث گسست عضلات اسفنکتر شوند. تصادفات و ضربه مستقیم به این ناحیه هم از دلایل دیگر این عارضه هستند.

در برخی موارد بیماری هایی مثل سرطان رکتوم، بیماری های التهابی شدید یا پرولاپس رکتوم هم می توانند به آسیب یا پارگی عضلات اسفنکتر منجر شوند. تشخیص دقیق علت، مسیر درمان را کاملا تغییر می دهد، پس این مرحله را نباید دست کم گرفت.

تشخیص پارگی ماهیچه اسفنکتر

روند تشخیص معمولا با بررسی علائم بالینی شروع می شود. شکایت هایی مثل بی اختیاری مدفوع، نشت گاز، ناراحتی در ناحیه مقعد یا وجود برآمدگی، پزشک را به سمت بررسی های تکمیلی هدایت می کند.

پزشک ممکن است از معاینه دیجیتال مقعدی، مانومتری آنورکتال برای سنجش فشار عضلات و سونوگرافی ترانس رکتال برای مشاهده مستقیم عضلات اسفنکتر استفاده کند. در موارد خاص هم MRI لگن برای بررسی دقیق تر ساختار عضلات تجویز می شود.

هرچه تشخیص زودتر انجام شود، شانس موفقیت درمان بالاتر می رود. در پارما کلینیک این فرآیند توسط متخصصین مجرب انجام می شود تا از آسیب های جبران ناپذیر جلوگیری شود.

درمان پارگی ماهیچه اسفنکتر

درمان پارگی اسفنکتر بسته به شدت آسیب می تواند از روش های غیرتهاجمی تا جراحی کامل متغیر باشد. در موارد خفیف تر، تمرینات تقویتی کف لگن، فیزیوتراپی تخصصی و بیوفیدبک عضلات لگن معمولا نتیجه خوبی می دهند.

در موارد شدیدتر، جراحی ترمیمی با نام اسفنکتروپلاستی پیشنهاد می شود. این عمل تحت بیهوشی عمومی انجام می شود و هدف آن اتصال دوباره عضلات پاره شده و بازگرداندن عملکرد طبیعی آن هاست.

در برخی بیماران هم از تزریق ژل های حجم دهنده یا اسفنکتر مصنوعی استفاده می شود. انتخاب روش مناسب همیشه بر اساس ارزیابی دقیق شرایط هر بیمار در کلینیک انجام می گیرد.

ترمیم پارگی اسفنکتر

ترمیم اسفنکتر یک فرآیند حساس است که به مهارت بالای جراح و تشخیص درست محل پارگی نیاز دارد. هدف اصلی، بازسازی عضلات آسیب دیده برای بازگرداندن کنترل مدفوع و جلوگیری از بی اختیاری است.

روش رایج جراحی اسفنکتروپلاستی نام دارد؛ در این روش عضلات پاره شده به هم دوخته می شوند و ساختار حلقوی اولیه بازیابی می شود. اگر این جراحی در مراحل ابتدایی آسیب انجام شود، معمولا نتیجه بهتری هم دارد.

بعد از جراحی، دوران نقاهت شامل استراحت، رژیم غذایی نرم و پیروی از برنامه فیزیوتراپی است. بیمار باید تا زمان اطمینان از ترمیم کامل و بازگشت عملکرد طبیعی، تحت نظر پزشک بماند.

ساختار اسفنکتر مقعد

اسفنکتر مقعد از سه لایه عضلانی تشکیل شده: اسفنکتر داخلی، اسفنکتر خارجی و لایه عضله طولی بین آن ها. اسفنکتر داخلی عضله ای صاف و غیر ارادی است که از عضلات حلقوی راست روده منشا می گیرد و تا پایین کانال مقعد ادامه پیدا می کند.

اسفنکتر خارجی مقعد شامل سه بخش عمقی، سطحی و زیر جلدی است که به صورت حلقوی دور کانال مقعد قرار می گیرند؛ این عضله مخطط و ارادی است.

بین این دو عضله لایه ای از عضله طولی وجود دارد که رابط میان آن هاست و در فرآیند انقباض و انبساط، هماهنگی لازم را ایجاد می کند. همین ساختار چند لایه است که کنترل دقیق دفع در بدن را تضمین می کند.

علائم خطرناک اسفنکتر مقعدی

اختلال در عملکرد اسفنکتر مقعدی می تواند به تدریج یا ناگهانی خودش را نشان دهد. هرچه علائم زودتر شناسایی شوند، جلوگیری از پیشرفت بیماری راحت تر انجام می شود.

شایع ترین نشانه، بی اختیاری مدفوع است؛ یعنی فرد قادر به کنترل دفع نیست یا به طور ناگهانی دچار نشت می شود. درد مزمن مقعدی، احساس نیاز فوری به اجابت مزاج و دفع ناقص هم از دیگر نشانه های رایج هستند. اگر هر کدام از موارد زیر را تجربه کردید، بهتر است دیر نکنید و به پزشک متخصص مراجعه کنید:

• بی اختیاری مدفوع و گاز
• درد یا سوزش در ناحیه مقعد
• نشت یا ترشح غیرطبیعی از مقعد
• احساس پر بودن دائمی رکتوم
• وجود خون در مدفوع
• دفع ناقص یا دردناک

بیماری های مرتبط با اسفنکتر مقعد

تعدادی از بیماری ها مستقیما روی عملکرد اسفنکتر مقعد اثر می گذارند؛ این بیماری ها می توانند مادرزادی باشند یا در اثر آسیب فیزیکی و اختلالات عصبی شکل بگیرند. درمان معمولا ترکیبی از دارو، فیزیوتراپی و در صورت نیاز جراحی است.

شقاق مقعدی یکی از شایع ترین بیماری هاست که روی اسفنکتر داخلی مقعد اثر می گذارد و باعث درد و خونریزی می شود. آنیسموس، تنگی مقعد، هموروئید، بیماری های التهابی روده و بیماری کرون هم از دیگر بیماری هایی هستند که می توانند عملکرد این عضلات را مختل کنند. شناخت زودهنگام این بیماری ها همان چیزی است که کنترل آن ها را راحت تر می کند:

• شقاق مقعدی
• آنیسموس
• تنگی مقعد
• هموروئید داخلی و خارجی
• بیماری کرون پری آنال
• بیماری التهابی روده (IBD)
• ناهنجاری های مادرزادی آنورکتال

تقویت ماهیچه اسفنکتر

تقویت ماهیچه اسفنکتر، به خصوص اسفنکتر مقعدی، یکی از راهکارهای اصلی برای پیشگیری و درمان بی اختیاری مدفوع و بهبود عملکرد دفع است. این عضله هم مثل بقیه عضلات بدن به تمرین و مراقبت نیاز دارد تا توان انقباض خودش را حفظ کند؛ در افرادی که به دلیل زایمان، جراحی یا افزایش سن دچار ضعف عضلانی شده اند، تمرین های هدفمند می توانند تفاوت محسوسی ایجاد کنند.

روش تقویت بسته به نوع اسفنکتر (داخلی یا خارجی) و شرایط فیزیولوژیک هر فرد فرق می کند. برای اسفنکتر خارجی که ارادی است، تمرینات کگل نتیجه خوبی می دهند؛ اما در آسیب های پیشرفته تر، تمرین به تنهایی کافی نیست و باید سراغ فیزیوتراپی تخصصی یا روش های مکمل مثل بیوفیدبک رفت.

تقویت این عضلات فقط از بی اختیاری جلوگیری نمی کند، بلکه کیفیت زندگی روزمره را هم بهتر می کند. بهترین نتیجه وقتی به دست می آید که فرد ابتدا با مشاوره تخصصی روش مناسب خودش را پیدا کند و بعد آن را به صورت مستمر دنبال کند:

1. تمرینات کگل برای تقویت اسفنکتر خارجی
2. تمرینات بیوفیدبک تراپی با دستگاه های بازخورد عضلانی
3. تحریک الکتریکی عضلات کف لگن با تجهیزات پزشکی
4. تنفس شکمی و یوگا برای بهبود کنترل عضلات پایین تنه
5. حرکات پل لگن (Pelvic Bridge) برای تقویت عضلات نگهدارنده
6. فیزیوتراپی تخصصی کف لگن با نظارت پزشک یا درمانگر
7. مصرف مواد غذایی پرفیبر برای جلوگیری از یبوست و کاهش فشار
8. ماساژ کف لگن برای افزایش جریان خون و انعطاف عضله
9. خودآگاهی عضلانی از طریق آینه یا آموزش تصویری
10. استفاده از وزنه های واژینال یا آنال، تحت نظر پزشک برای خانم ها
11. پرهیز از بلند کردن اجسام سنگین که فشار روی عضلات کف لگن را زیاد می کند
12. تکرار و استمرار روزانه تمرینات تقویتی برای حداقل سه ماه

نتیجه گیری

ماهیچه های اسفنکتر از مهم ترین ساختارهای بدن هستند و نقش کلیدی در کنترل عملکردهایی مثل دفع، بلع و نگهداری مواد دارند. آسیب به این عضلات می تواند کیفیت زندگی را به شدت پایین بیاورد، اما شناخت ساختار، عملکرد و بیماری های مرتبط با آن ها همان قدمی است که مسیر پیشگیری و درمان را روشن می کند.

پارما کلینیک، به عنوان یکی از مراکز تخصصی درمان بیماری های نشیمنگاهی و تناسلی، با تیم پزشکی مجرب و تجهیزات پیشرفته، خدماتی مثل درمان بیرون زدگی روده، شقاق مقعدی، بی اختیاری و سایر بیماری های مرتبط با اسفنکتر مقعد را ارائه می دهد. هدف ما همیشه بهبود کیفیت زندگی بیماران و بازگشت آن ها به وضعیت طبیعی است.

سوالات متداول

آیا آسیب اسفنکتر مقعد قابل درمان است؟
بله، بسته به شدت آسیب از روش های غیرجراحی تا جراحی کامل برای درمان استفاده می شود.

آیا اسفنکتر خارجی مقعد قابل تقویت است؟
بله، با تمرینات کگل و بیوفیدبک می توان قدرت آن را افزایش داد.

پارگی ماهیچه اسفنکتر در زایمان چقدر شایع است؟
پارگی درجه سوم و چهارم در زایمان های سخت یا با ابزار می تواند رخ دهد.

اسفنکتر مصنوعی چطور عمل می کند؟
این وسیله به صورت دستی باز و بسته می شود و به بیماران در کنترل دفع کمک می کند.